Bory Tucholskie

Bory Tucholskie – obszar geograficzny i przyrodniczy

W pierwszym przypadku jest to pojęcie obejmujące dość sporą przestrzeń Polski północnej, drugim po Puszczy Białowieskiej zalesionym obszarem kraju.
Pojęcie to często jest tożsame z Równiną Tucholską (i taki termin możemy często spotkać w publikacjach geograficznych), która jest jednym z subregionów Pojezierza Pomorskiego i położona jest w dorzeczu rzek Brdy i Wdy. Bory Tucholskie położone są na terenie dwóch województw: kujawsko-pomorskiego oraz pomorskiego.

Obszar Borów szacuje się na około 2700 kilometrów kwadratowych i stanowi on głównie płaską równinę sandrową, choć jest on urozmaicony licznymi rynnami, wytopiskami, wydmami, dolinami rzecznymi oraz wzgórzami morenowymi, które z kolei są pozostałościami po działalności lodowca.

Zmiany, które nastąpiły na przestrzeni wieków w środowisku naturalnym sprawiły, że dziś nie ma tutaj pierwotnej puszczy, w której przeważały buki, graby, dęby czy lipy. Puszczy, którą zamieszkiwały m.in. tury, niedźwiedzie, wilki, a nawet łosie.

Jakie czynniki spowodowały zmianę charakteru tego obszaru?
Dawna Puszcza Tucholska, na skutek przetaczających się przez nią wojen i długotrwałej nieprzemyślanej gospodarki leśnej, już dawno utraciła swój puszczański charakter. Dziś przeważa tutaj drzewostan sosnowy, najczęściej w charakterze jednolitego boru sosnowego. Na szczęście, gdzieniegdzie ostały się nieliczne już relikty dawnej, zróżnicowanej, puszczańskiej szaty leśnej, są one najczęściej zamienione w rezerwaty przyrody.

Bory Tucholskie – obszar kulturowy

W ujęciu kulturowym Bory Tucholskie to jeden z regionów etnograficznych Pomorza Gdańskiego. To kraina wciśnięta pomiędzy Kaszuby, Kociewie i Krajnę. Tak rozumiane Bory Tucholskie to przede wszystkim teren, zamieszkały przez  – grupę etniczną “Borowiaków”, która na wskutek całych wieków zamieszkiwania trudno dostępnych terenów śródleśnych, wykształciła swoją odrębność. Regionalna odrębność dotyczy zarówno gwary, jak i kultury czy ubioru, choć posiada wiele cech wspólnych z sąsiednimi regionami Kaszub oraz Kociewia.

Mieszkańcy tego terenu trudnili się m.in. bartnictwem, bogate w zwierzynę tereny dawały zajęcie myśliwym, a gęsta sieć rzek i jezior przyczyniła się do rozwoju rybołówstwa i flisactwa. Przez stulecia na terenie Borów rozwijało się smolarstwo i wypalanie węgla drzewnego. W późniejszym czasie, wraz z rozwojem przemysłu drzewnego, powstawały tu liczne tartaki.

Niedostępna leśna kraina często była azylem dla wszystkich ludzi skłóconych z prawem – zbiegów, dezerterów, chłopów szukających schronienia przed przemocą swoich panów. Nie było jednak mowy o samowoli. Zarówno łowiectwo, jak i pozyskiwanie drewna, połów ryb, były obwarowane stosownymi zapisami prawnymi, których złamanie groziło poważnymi konsekwencjami.

Granice etnograficzne Borów wydają się dość trudne do uchwycenia. Jest to o wiele trudniejsze niż w przypadku granic geograficznych. Na przestrzeni lat, wielu badaczy próbowało się tego podjąć, między innymi ksiądz Bernard Sychta, który badał nasz region w trudnym okresie okupacji hitlerowskiej.

Badacz w swojej pracy pt. “Kultura materialna Borów Tucholskich”, jako ogólnie uchodzące za borowiackie wymienia takie miejscowości (i okolice wokół nich), jak:
Bysław, Bysławek, Cekcyn, Czersk, Drzycim, Jeżewo, Legbąd, Lipinki, Lniano, Lubiewo, Łąg, Odry, Osie, Osiek, Osieczna, Rytel, Szlachta, Śliwice, Tuchola, Wda czy też Zdroje.

Niektóre z tych miejscowości dzisiaj zaliczane są do regionów sąsiednich, wydaje się więc, że sztywne granice, szczególnie z regionem kociewskim czy kaszubskim, nie zostały ustalone ponieważ są one raczej płynne i nieostre.

Historia Borów Tucholskich

Wczesne ślady osadnictwa

Na terytorium Borów znajdują się ślady bardzo wczesnego zasiedlania tych terenów, w tym najstarsze z nich pochodzą z epoki kamiennej.
Następnie ludność pochodzenia naddunajskiego przyniosła na te ziemie znajomość rolnictwa, hodowli zwierząt i garncarstwa. Było to w okresie neolitu.
W późniejszym okresie (w epoce brązu i żelaza) region został opanowany przez prasłowiańską kulturę łużycką.

Okres średniowiecza

W kolejnych wiekach Bory Tucholskie wchodziły w skład niezależnego księstwa – Pomorza Gdańskiego, których władcy w czasach Bolesława Krzywoustego toczyli boje z przedstawicielami dynastii Piastów, posuwając się w swoich podbojach aż po linię rzeki Noteć.
Książętom pomorskim zawdzięcza Tuchola – stolica Borów, rozwój i przywileje, choć de facto, do momentu jego pożaru, większe znaczenie miał gród w Raciążu.

Od  roku 1309 Bory Tucholskie przeszły we władanie Zakonu Krzyżackiego, w którego rękach Bory znajdowały się przez blisko 160 lat. W tym okresie nastąpił rozkwit regionu, lecz przetoczyło się też przez niego wiele wojen.

Na  mocy II pokoju toruńskiego w 1466 roku Bory weszły w skład województwa pomorskiego Królestwa Polskiego.
W drugiej połowie XV wieku i przez cały wiek XVI, nastąpił rozwój gospodarczy dla regionu.
Niestety wojny szwedzkie nie oszczędziły terytorium Borów i doprowadziły je do kompletnej ruiny, z której nie mogły podnieść się aż do końca rzeczpospolitej szlacheckiej.

W wyniku pierwszego rozbioru Bory Tucholskie przechodzą wraz z całym Pomorzem pod zabór pruski, wchodząc w skład prowincji Prusy Zachodnie (Provinz Westpreußen). Niosło to ze sobą konsekwencje społeczne (napływ kolonistów niemieckich) oraz polityczne i gospodarcze (obok budowy nowych obiektów odbywała się rabunkowa polityka leśna władz pruskich).

Po 148 latach, w styczniu 1920 roku większa część obszaru Borów znalazła się w województwie pomorskim odrodzonej, II Rzeczpospolitej. Okres dwudziestolecia międzywojennego charakteryzował się dużym ożywieniem w sferach życia publicznego, powstawały nowe towarzystwa i organizacje skupiające członków z całego regionu.

Druga wojna światowa

We wrześniu 1939 roku, kolejny raz pożoga wojenna nie oszczędziła Borów Tucholskich.
W pierwszych dniach wojny odbywały się tu kluczowe epizody kampanii wrześniowej, a następne miesiące i lata okupacji niemieckiej odznaczały się terrorem wobec ludności polskiej.
Szacuje się, że ponad 21 tysięcy osób zostało zamordowanych.

Leśne, trudno dostępne tereny stworzyły doskonałe warunki dla działalności partyzantki.
Działały tu między innymi: Tajna Organizacja Wojskowa “Gryf Pomorski”, Armia Krajowa i kilka pomniejszych organizacji konspiracyjnych.

W połowie lutego 1945 roku nacierająca ofensywa wojsk Armii Czerwonej spowodowała wycofywanie się Niemców z regionu.
Nastąpił okres odbudowywania organizacji życia administracyjnego i gospodarczego w warunkach nowej, pojałtańskiej sytuacji ustrojowej.

Bory dzisiaj

Rok 1989 pozwolił mieszkańcom na korzystanie w pełni ze swobód obywatelskich, otwierając wiele nowych możliwości dla naszego regionu i jego mieszkańców.